Degeneratieve meniscus (versleten meniscus)

Wat is een degeneratieve meniscus?

Een degeneratieve meniscus is een meniscus waarvan de kwaliteit geleidelijk is afgenomen. Het weefsel wordt minder sterk en kan daardoor minder goed tegen belasting. In de praktijk wordt dit ook wel een versleten meniscus genoemd, hoewel de meniscus niet volledig versleten hoeft te zijn.

Veranderingen van de meniscus komen vooral vanaf middelbare leeftijd veel voor. Een afwijking van de meniscus op een MRI-scan betekent niet automatisch dat deze ook knieklachten veroorzaakt. Sommige mensen hebben duidelijke veranderingen van de meniscus zonder pijn of beperkingen. Daarom wordt altijd gekeken naar de combinatie van de klachten, het lichamelijk onderzoek en eventueel aanvullend onderzoek.

Wat doet de meniscus?

De meniscus verdeelt de druk in de knie tijdens staan, lopen, rennen en draaien. Hierdoor wordt het kraakbeen beschermd tegen overbelasting. Daarnaast werkt de meniscus als schokdemper en speelt deze een rol bij het stabiel houden van het kniegewricht. De meniscus bestaat voor het grootste deel uit sterke collageenvezels (Messner & Gao J Anat 1998).

Ook een meniscus van verminderde kwaliteit heeft meestal nog een belangrijke functie. Daarom wordt tegenwoordig zo veel mogelijk geprobeerd het meniscusweefsel te behouden. Voor de meeste mensen is het behouden van de resterende functie gunstiger dan het operatief verwijderen van een deel van de meniscus.

Een beschadigde meniscus wordt gezien als een mogelijk voorstadium van knieslijtage.

Geïllustreerd door Myrthe Boymans

Hoe ontstaat een degeneratieve meniscus?

De kwaliteit van de meniscus neemt, net als die van andere weefsels in het lichaam, geleidelijk af naarmate we ouder worden. Het meniscusweefsel wordt minder sterk en veerkrachtig en kan kleine beschadigingen gaan vertonen. Dit wordt degeneratie genoemd.

Een degeneratieve meniscus komt vaak voor zonder dat iemand daar klachten van heeft. Uit onderzoek blijkt dat ongeveer 4% van de mensen jonger dan 40 jaar een afwijking van de meniscus heeft. Bij mensen ouder dan 40 jaar is dat gemiddeld ongeveer 19% (Culvenor et al. 2019). Een afwijking op een MRI-scan betekent daarom niet automatisch dat de meniscus ook de oorzaak van de knieklachten is. In de publicatie De magie van een MRI wordt uitgebreider uitgelegd waarom afwijkingen op een scan altijd moeten worden beoordeeld in combinatie met de klachten en het lichamelijk onderzoek.

Waarom kan een degeneratieve meniscus pijn veroorzaken?

Wanneer de kwaliteit van de meniscus afneemt, wordt de druk minder goed over het kniegewricht verdeeld. Hierdoor neemt de belasting van zowel het resterende meniscusweefsel als het kraakbeen toe. Beide weefsels kunnen daardoor verder beschadigd raken en er kan een ontstekingsreactie in de knie ontstaan (Fischenich et al. J Biomech 2015). Deze ontstekingsreactie kan pijn en zwelling veroorzaken.

De relatie met knieslijtage

Een beschadigde of degeneratieve meniscus wordt gezien als een mogelijk voorstadium van knieslijtage. Bij knieslijtage, waarbij de hoeveelheid en kwaliteit van het kraakbeen zijn afgenomen, is vrijwel altijd ook sprake van een degeneratieve meniscus. Andersom krijgt niet iedereen met een degeneratieve meniscus uiteindelijk ernstige knieslijtage.

In het artikel Meniscusschade en MRI bij knieslijtage leest u meer over de relatie tussen beschadiging van de meniscus, knieklachten en de verdere ontwikkeling van knieslijtage.

Welke klachten geeft een degeneratieve meniscus?

Een degeneratieve meniscus hoeft geen klachten te geven. Wanneer er wel klachten ontstaan, ontwikkelen deze zich meestal geleidelijk. De pijn kan door de gehele knie worden gevoeld, maar ook duidelijker aan de binnenzijde of buitenzijde van het kniegewricht aanwezig zijn. De ernst van de klachten kan wisselen en is vaak afhankelijk van de belasting van de knie.

Veelvoorkomende klachten

• Pijn in of rondom het kniegewricht.
• Zwelling of een dikke knie, vooral na belasting.
• Stijfheid en moeite met het soepel buigen of strekken van de knie.
• Een klikkend, knappend of haperend gevoel tijdens bewegen.
• Een instabiel gevoel of het idee dat de knie wegzakt.
• Afgenomen kracht van de bovenbeenspieren.

De genoemde klachten hoeven niet uitsluitend door de meniscus te worden veroorzaakt. Ook andere knieaandoeningen kunnen vergelijkbare klachten geven. Zit de pijn vooral rond of achter de knieschijf, dan kan bijvoorbeeld sprake zijn van pijn aan de voorkant van de knie. Pijn die vooral tijdens hardlopen aan de buitenzijde van de knie ontstaat, kan passen bij een lopersknie. Een goede beoordeling is daarom belangrijk om de juiste oorzaak en behandeling te bepalen.

Hoe wordt een degeneratieve meniscus vastgesteld?

De diagnose begint met een gesprek over de klachten en een lichamelijk onderzoek. De arts kijkt onder andere naar de plaats van de pijn, de beweeglijkheid en stabiliteit van de knie en de manier waarop de klachten zijn ontstaan. Op basis van het klachtenpatroon, de leeftijd en het lichamelijk onderzoek kan vaak al een eerste inschatting worden gemaakt.

Verschillende aandoeningen van de knie kunnen vergelijkbare klachten veroorzaken. Aanvullend onderzoek kan daarom nodig zijn om andere oorzaken uit te sluiten en tot een passend behandeladvies te komen.

Röntgenfoto

Een röntgenfoto is vaak het eerste aanvullende onderzoek. Bij iemand met uitsluitend een degeneratieve meniscus is de röntgenfoto meestal normaal. Soms is er iets minder afstand zichtbaar tussen het bovenbeenbot en het onderbeenbot. Dit kan lijken op een afname van het kraakbeen, maar de versmalling kan ook samenhangen met veranderingen van de meniscus.

Een röntgenfoto kan daarnaast helpen om te beoordelen of er sprake is van beginnende of verder gevorderde knieslijtage.

Een normale röntgenfoto van de knie, zoals vaak wordt gezien bij een degeneratieve meniscus.

Is een MRI-scan altijd nodig?

Een MRI-scan brengt de meniscus goed in beeld, maar is bij een vermoeden van een degeneratieve meniscus niet altijd nodig. Wanneer een röntgenfoto normaal is en de knieklachten vanuit het gewricht lijken te komen, is de kans op een degeneratieve meniscus relatief groot. Dit geldt vooral bij mensen ouder dan 40 jaar.

Omdat afwijkingen van de meniscus ook veel voorkomen bij mensen zonder knieklachten, verandert de uitslag van een MRI-scan lang niet altijd het behandeladvies. Daarom wordt terughoudend omgegaan met het aanvragen van een MRI. De specialist bespreekt of de scan in uw situatie aanvullende informatie geeft en gevolgen kan hebben voor de behandeling.

Meer achtergrond over de waarde en beperkingen van MRI-onderzoek vindt u in Meniscusschade en MRI bij knieslijtage.

Een degeneratieve meniscus aan de binnen-achterzijde van de knie (rode pijl), de meest voorkomende plaats van degeneratie.

Welke behandelingen zijn er voor een degeneratieve meniscus?

Veel mensen denken dat een degeneratieve of beschadigde meniscus geopereerd moet worden. Jaren geleden werd een meniscus bij degeneratie inderdaad veel vaker geopereerd. Goed uitgevoerde onderzoeken hebben echter laten zien dat een meniscusoperatie bij deze klachten lang niet altijd tot een beter resultaat leidt dan een behandeling zonder operatie (Wijn et al. Osteoarthritis Cartilage 2023, Visser et al. Ned Tijdschr Geneesk 2021).

Daarom bestaat de behandeling in eerste instantie meestal uit blijven bewegen, oefentherapie en het aanpassen van de belasting. Afhankelijk van de persoonlijke situatie kunnen ook gewichtsverlies, aanpassing van voeding, pijnstilling of een injectie worden overwogen. Wanneer deze niet-operatieve behandelingen onvoldoende helpen en de klachten hinderlijk blijven, kan een operatie alsnog met een knieorthopedisch chirurg worden besproken.

De verschillende niet-operatieve mogelijkheden worden ook besproken in de publicatie over de behandeling van knieslijtage. Hoewel een degeneratieve meniscus niet hetzelfde is als knieslijtage, overlappen de behandelprincipes voor een belangrijk deel.

Mag u blijven bewegen met een degeneratieve meniscus?

Het is bij een degeneratieve meniscus meestal niet nodig om de knie volledig te ontzien. Bewegen helpt om de knie soepel te houden en draagt bij aan het behoud van de spierkracht. Activiteiten zoals wandelen en fietsen kunnen daarom vaak worden voortgezet, zolang de klachten hierdoor niet duidelijk toenemen.

Enige irritatie tijdens of na het bewegen hoeft niet direct schadelijk te zijn. De pijn moet tijdens en na de belasting echter niet steeds verder oplopen. Ook duidelijke zwelling of een knie die langdurig pijnlijker blijft, is een signaal dat de belasting tijdelijk moet worden verminderd.

Het doel is niet om alle belasting te vermijden, maar om een niveau te vinden waarop de knie actief blijft zonder telkens sterk te reageren. In de publicatie Wandelen verlicht klachten van knieartrose wordt uitgebreider uitgelegd waarom blijven bewegen belangrijk kan zijn voor een knie met degeneratieve veranderingen.

Oefentherapie bij een degeneratieve meniscus

De bovenbeenspieren van het aangedane been zijn bij mensen met een degeneratieve meniscus gemiddeld minder sterk dan die van het niet-aangedane been. Dit komt waarschijnlijk doordat pijnlijke bewegingen worden vermeden en het andere been meer wordt belast. Een verminderde spierkracht lijkt daarnaast een risicofactor te zijn voor de verdere ontwikkeling van kraakbeenafname en knieslijtage (Berg et al. Arthritis Care Res 2022).

Het versterken van de bovenbeenspieren is daarom een belangrijk onderdeel van de behandeling. Naar verwachting ziet ongeveer 80% van de mensen na drie maanden trainen een behoorlijke verbetering van de klachten (Stensrud et al. JOSPT 2012).

Verloop van de KOOS-score na oefentherapie, tweemaal per week, bij een degeneratieve meniscus naar Kise et al. BMJ 2016.

Sommige mensen trainen het liefst zelfstandig thuis. Anderen vinden begeleiding door een fysiotherapeut prettig, bijvoorbeeld om de oefeningen goed aan te leren en de belasting geleidelijk op te bouwen. Op de pagina over oefentherapie voor de knie staan meer uitleg, praktische voorbeelden en adviezen voor het versterken van de bovenbeenspieren.

Bekijk de knie-oefeningen

Voorbeelden van oefeningen om de bovenbeenspieren te versterken bij een degeneratieve meniscus.

Kan gewichtsverlies helpen bij meniscusklachten?

Bij overgewicht kunnen klachten van een degeneratieve meniscus mede in stand worden gehouden door de hogere belasting van de knie. Minder lichaamsgewicht betekent minder druk op het kniegewricht en kan daardoor bijdragen aan een afname van pijn en ontstekingsreacties.

Gewichtsverlies wordt bij voorkeur gecombineerd met bewegen en krachttraining. Uit een literatuuroverzicht naar gewichtsverlies bij knieartrose kwamen de volgende mogelijkheden naar voren:

1. Caloriearme voeding in combinatie met bewegen en krachttraining.
2. Een intensiever programma voor gewichtsverlies in combinatie met oefentherapie (Panunzi et al. Obesity Rev 2021).
3. In uitzonderlijke situaties een maagverkleining, maar alleen wanneer eerdere intensieve pogingen onder begeleiding onvoldoende resultaat hebben gehad.

Streef niet naar fors gewichtsverlies zonder deskundige begeleiding. Een sportdiëtist of andere gediplomeerde diëtist kan helpen om op een verantwoorde manier gewicht te verliezen en tegelijkertijd voldoende voedingsstoffen binnen te krijgen. Meer informatie staat op de pagina over voeding, gewichtsverlies en knieklachten.

Welke rol speelt voeding bij een degeneratieve meniscus?

Voeding kan de beschadigde meniscus niet herstellen. Een gezond voedingspatroon kan wel helpen om het lichaamsgewicht te beheersen, voldoende spiermassa te behouden en ontstekingsprocessen in het lichaam te beïnvloeden. Vooral de combinatie van gezonde voeding en oefentherapie is belangrijk.

Welke pijnstilling helpt bij een degeneratieve meniscus?

Pijn door een degeneratieve meniscus kan worden verminderd met paracetamol of ontstekingsremmende medicatie, ook wel NSAID's genoemd (Buchbinder et al. Br J Sports Med 2016). Medicatie herstelt de meniscus niet, maar kan tijdelijk helpen om de pijn te verminderen en bewegen mogelijk te maken.

Paracetamol geeft over het algemeen minder kans op bijwerkingen dan een NSAID en kan daarom als eerste mogelijkheid worden overwogen. Wanneer gedurende meerdere weken dagelijks pijnstilling nodig is, is het verstandig dit met een arts te bespreken.

Ontstekingsremmers worden bij voorkeur zo nodig en gedurende een zo kort mogelijke periode gebruikt. Overleg met een arts wanneer een NSAID langer dan enkele dagen tot een week nodig blijft. Extra voorzichtigheid is geboden bij onder andere maagklachten, hart- en vaatziekten, nierproblemen, het gebruik van bloedverdunners en op hogere leeftijd. Soms is gelijktijdig een maagbeschermer nodig.

Op de pagina over pijnstilling bij knieklachten worden de verschillende mogelijkheden en aandachtspunten uitgebreider besproken.

Kunnen injecties helpen bij een degeneratieve meniscus?

Er is relatief weinig onderzoek gedaan naar injecties specifiek bij een degeneratieve meniscus. Voor het behandeladvies worden daarom zowel deze beperkte onderzoeken als studies naar injecties bij knieslijtage gebruikt. Naar injecties bij knieslijtage is veel meer onderzoek verricht.

Een injectie herstelt of vernieuwt de meniscus niet. Het doel is vooral om pijn en ontstekingsreacties te verminderen, zodat de knie beter functioneert en bewegen of oefentherapie gemakkelijker wordt. Een overzicht van de verschillende mogelijkheden staat op de pagina over injectiebehandelingen voor de knie.

Corticosteroïden of cortisoninjectie

Het doel van een injectie met corticosteroïden is het remmen van de ontstekingsreactie die met een degeneratieve meniscus gepaard kan gaan. Door de ontsteking tijdelijk te verminderen, kunnen pijn en zwelling afnemen.

Het effect lijkt beter wanneer alleen sprake is van een degeneratieve meniscus dan wanneer daarnaast ook duidelijk kraakbeenverlies door knieslijtage aanwezig is. Ongeveer 80% van de mensen geeft twee weken na de injectie aan dat de klachten behoorlijk of sterk zijn verminderd. Bij ongeveer de helft houdt het effect meerdere maanden aan. Hoe sterker de klachten in de eerste twee weken afnemen, hoe groter de kans op een langduriger effect (Byrne et al. Clin Radiol 2019).

Een cortisoninjectie kan bijwerkingen geven, zoals kortdurende opvliegers of een gejaagd gevoel. Ook kan herhaald gebruik ongunstig zijn voor de kwaliteit van het kraakbeen. Daarom wordt terughoudend omgegaan met het regelmatig herhalen van deze injectie.

Hyaluronzuur of gelinjectie

Een injectie met hyaluronzuur, ook wel een gelinjectie of gelspuit genoemd, kan de smering van de knie verbeteren en ontstekingsreacties verminderen. Daarnaast kan hyaluronzuur via indirecte stofwisselingsprocessen de afbraak van bouwstoffen van de meniscus en het kraakbeen remmen (Berton et al. J Clin Med 2020).

Het doel is dat de knie minder pijnlijk wordt en beter functioneert. De meniscus wordt door de injectie niet hersteld. De klachten kunnen afnemen, maar verdwijnen meestal niet volledig.

Wanneer de injectie werkt, kunnen de klachten gedurende ongeveer zes tot negen maanden verminderd blijven. Daarna kan de behandeling eventueel worden herhaald. Een hyaluronzuurinjectie wordt regelmatig niet vergoed door de zorgverzekeraar.

Verloop van functie en pijn na een injectie met hyaluronzuur bij een degeneratieve meniscus (Berton et al. J Clin Med 2020).

Plaatjes-rijk plasma (PRP of ACP)

Bij een injectie met plaatjes-rijk plasma wordt gebruikgemaakt van het plasmadeel van het eigen bloed. Eerst wordt bloed afgenomen. Dit wordt onder steriele omstandigheden in een apparaat geconcentreerd. Ongeveer 30 minuten later wordt het plasma met geconcentreerde stoffen na verdoving in de knie geïnjecteerd.

PRP wordt regelmatig toegepast bij knieslijtage. Hiernaar zijn inmiddels meer dan 25 studies verschenen (Belk et al. Arthroscopy 2023). Bij een degeneratieve meniscus is de behandeling, net als bij knieslijtage, gericht op het remmen van ontstekingsreacties in de knie (Alessio-Mazzola et al. Sports Health 2021). De meniscus zelf wordt door de injectie niet hersteld.

Hoe plaatjes-rijk plasma ontstekingsprocessen in het kniegewricht beïnvloedt, wordt uitgebreider uitgelegd in het artikel Effect van een PRP-injectie op ontsteking in de knie.

Het duurt gemiddeld enkele weken voordat een PRP-injectie effect begint te krijgen. Vaak wordt rond zes weken een geleidelijke afname van de klachten merkbaar. Een tweede injectie kan zes tot twaalf weken na de eerste injectie worden geadviseerd.

Bij een groot deel van de mensen houdt de verbetering zes tot twaalf maanden aan, waarna de klachten weer geleidelijk kunnen toenemen. Wanneer de behandeling goed is bevallen, kan deze worden herhaald. PRP wordt binnen de praktijk ook ACP genoemd, wat staat voor autologous conditioned plasma. Deze injectie wordt doorgaans niet door de zorgverzekeraar vergoed.

Gemiddelde pijnscore na een PRP-injectie bij klachten van een degeneratieve meniscus (Alessio-Mazzola et al. Sports Health 2021).

Verloop van de Lysholm-score voor functie en pijn na een PRP-injectie (Alessio-Mazzola et al. Sports Health 2021).

Wanneer wordt een meniscusoperatie overwogen?

Een operatie is bij een degeneratieve meniscus meestal niet de eerste behandeling. Onderzoek laat zien dat opereren bij degeneratieve meniscusklachten lang niet altijd een beter resultaat geeft dan een goed uitgevoerd programma met oefentherapie en aanpassing van de belasting.

Een operatie kan worden besproken wanneer de klachten ondanks een voldoende lange en goed uitgevoerde niet-operatieve behandeling hinderlijk blijven. De beslissing wordt samen met een knieorthopedisch chirurg genomen en hangt onder andere af van het klachtenpatroon, het lichamelijk onderzoek, de beeldvorming en de mate waarin de knie het dagelijks functioneren beperkt.

Wanneer een operatie wordt overwogen, is het uitgangspunt om zo veel mogelijk functionerend meniscusweefsel te behouden. De meniscus heeft ook bij een verminderde kwaliteit namelijk nog steeds een belangrijke functie bij het verdelen van de druk en het beschermen van het kraakbeen.

Veelgestelde vragen over een degeneratieve meniscus